Vai trò của kinh tế tư nhân đối với việc phát triển lực lượng sản xuất của xã hội Việt Nam hiện nay

ThS. Trương Vũ Long

Đơn vị: Chi bộ Khoa Khoa học cơ bản & Ứng dụng

Tóm tắt

Bài viết tập trung phân tích mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế tư nhân và lực lượng sản xuất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam hiện nay. Dựa trên nền tảng lý luận Mác - Lênin và số liệu thực tiễn, tác giả khẳng định kinh tế tư nhân không chỉ đóng vai trò là "động lực quan trọng" mà đã trở thành "lực lượng chủ công" trong việc huy động nguồn lực xã hội, thúc đẩy đổi mới công nghệ, tạo môi trường cạnh tranh và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Bên cạnh những thành tựu, bài viết cũng thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn cốt lõi về thể chế, quy mô vốn, tính liên kết hệ sinh thái và chiến lược đào tạo lao động. Từ đó, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp căn cơ nhằm hoàn thiện thể chế, hỗ trợ đổi mới sáng tạo, phát triển chuỗi giá trị và gắn kết đào tạo thực tiễn để tối ưu hóa sức mạnh của khu vực kinh tế này trong kỷ nguyên số. 

Từ khóa: Kinh tế tư nhân; Lực lượng sản xuất; Cách mạng công nghiệp 4.0; Đổi mới công nghệ; Thể chế kinh tế. 

I. MỞ ĐẦU

Kinh tế tư nhân từ lâu đã là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế. Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế tư nhân không chỉ đóng góp vào tăng trưởng GDP, giải quyết việc làm, mà còn đóng vai trò không thể thay thế trong việc phát triển lực lượng sản xuất – yếu tố then chốt thúc đẩy tiến trình lịch sử và xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Lực lượng sản xuất bao gồm sức lao động, công cụ sản xuất, tri thức, kỹ năng và trình độ công nghệ. Phát triển lực lượng sản xuất là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy phát triển xã hội và đổi mới mô hình tăng trưởng. Trong thời đại Cách mạng công nghiệp 4.0, việc huy động các nguồn lực sáng tạo, đổi mới công nghệ, số hóa và tự động hóa đang diễn ra nhanh chóng – đặt ra yêu cầu cấp bách phải phát huy vai trò của khu vực kinh tế tư nhân như một động lực mới cho tăng trưởng và đổi mới lực lượng sản xuất.

Bài viết này sẽ phân tích sâu vai trò then chốt của kinh tế tư nhân trong việc thúc đẩy lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay, chỉ rõ những thành tựu, hạn chế, và đề xuất những giải pháp căn cơ để phát triển bền vững khu vực này, góp phần hiện thực hóa mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.

II. NỘI DUNG

1. Kinh tế tư nhân và khái niệm lực lượng sản xuất

Trong lý luận Mác - Lênin, lực lượng sản xuất là tổng thể các yếu tố vật chất và tinh thần được con người sử dụng trong quá trình sản xuất, bao gồm công cụ lao động, đối tượng lao động và người lao động với kỹ năng, tri thức, kinh nghiệm. Sự phát triển của lực lượng sản xuất là yếu tố quyết định đến quan hệ sản xuất và trình độ phát triển của một xã hội.

Kinh tế tư nhân là hình thức tổ chức sản xuất dựa trên sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, khu vực này bao gồm các doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh cá thể, doanh nghiệp có vốn đầu tư trong nước và nước ngoài mà chủ yếu do cá nhân hoặc nhóm cá nhân làm chủ.

 Sự phát triển của kinh tế tư nhân có mối quan hệ chặt chẽ với sự phát triển của lực lượng sản xuất, vì:

-         Kinh tế tư nhân thường linh hoạt, nhạy bén với thị trường, sẵn sàng đổi mới công nghệ.

-         Có khả năng huy động nguồn lực xã hội hóa.

-         Tạo ra môi trường cạnh tranh, thúc đẩy năng suất và hiệu quả.

-         Là khu vực năng động trong ứng dụng khoa học – công nghệ mới vào sản xuất.

Do đó, trong điều kiện hiện nay, để phát triển lực lượng sản xuất, Việt Nam cần coi trọng vai trò dẫn dắt và thúc đẩy của kinh tế tư nhân.

2. Vai trò thực tiễn của kinh tế tư nhân trong phát triển lực lượng sản xuất tại Việt Nam

2.1. Huy động nguồn lực xã hội cho đầu tư và sản xuất

Kinh tế tư nhân đã trở thành lực lượng chủ yếu trong việc huy động các nguồn lực xã hội để phục vụ đầu tư và mở rộng sản xuất. Theo Tổng cục Thống kê, năm 2024, khu vực kinh tế tư nhân chiếm trên 43% GDP, hơn 85% số doanh nghiệp đang hoạt động, tạo việc làm cho khoảng 85% lao động trong khu vực doanh nghiệp.

Đây là minh chứng rõ ràng cho việc khu vực tư nhân đang trực tiếp đóng góp vào sự mở rộng quy mô sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và phát triển thị trường lao động.

2.2. Thúc đẩy đổi mới công nghệ, hiện đại hóa sản xuất

Trong thời kỳ 4.0, lực lượng sản xuất không chỉ dừng lại ở máy móc mà còn là hệ sinh thái tri thức, dữ liệu và công nghệ số. Nhiều doanh nghiệp tư nhân tại Việt Nam đã tiên phong trong đầu tư vào công nghệ, nghiên cứu và phát triển (R&D), như VinGroup, FPT, Thaco, Viettel…

Chẳng hạn, VinFast đã đầu tư mạnh vào công nghệ xe điện và trí tuệ nhân tạo; FPT đầu tư hàng nghìn tỷ đồng vào hạ tầng số và đào tạo nhân lực công nghệ cao. Điều này cho thấy khu vực tư nhân đang chuyển mình mạnh mẽ, đóng vai trò dẫn dắt trong việc hình thành lực lượng sản xuất hiện đại.

2.3. Tạo động lực cạnh tranh trong nền kinh tế

Cạnh tranh là một trong những động lực quan trọng để phát triển lực lượng sản xuất. Các doanh nghiệp tư nhân không ngừng cải tiến quy trình, giảm chi phí, nâng cao chất lượng sản phẩm để tồn tại và phát triển. Sự cạnh tranh lành mạnh này thúc đẩy cả hệ thống kinh tế đổi mới và phát triển theo hướng tích cực hơn.

Bên cạnh đó, sự đa dạng hóa về loại hình kinh doanh và mô hình quản trị trong khu vực tư nhân góp phần tạo ra một môi trường kinh tế năng động, khuyến khích sáng tạo và tinh thần khởi nghiệp.

2.4. Góp phần đào tạo và sử dụng lực lượng lao động có kỹ năng

Kinh tế tư nhân là nơi hấp thụ lực lượng lao động lớn nhất hiện nay. Nhưng không chỉ dừng lại ở việc tạo việc làm, khu vực này còn đóng vai trò quan trọng trong đào tạo nhân lực thông qua thực tiễn sản xuất, chương trình liên kết đào tạo với các trường đại học, trung tâm công nghệ.

Chính thực tiễn sản xuất của các doanh nghiệp tư nhân đang góp phần đào tạo một thế hệ lao động mới với kỹ năng thực tế, tư duy đổi mới và tinh thần thích ứng cao – điều không thể thiếu trong phát triển lực lượng sản xuất hiện đại.

3. Một số khó khăn, thách thức và hạn chế hiện nay

-         Môi trường pháp lý và thể chế chưa thực sự thuận lợi

Mặc dù Đảng và Nhà nước đã xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng, nhưng trên thực tế, nhiều rào cản thể chế, chính sách chưa được tháo gỡ triệt để. Sự thiếu minh bạch trong thủ tục hành chính, chính sách ưu đãi không đồng bộ và tình trạng “xin – cho” vẫn tồn tại khiến khu vực tư nhân chưa phát huy hết tiềm năng.

-         Quy mô nhỏ, năng lực tài chính yếu

Phần lớn doanh nghiệp tư nhân tại Việt Nam vẫn có quy mô nhỏ và vừa, thậm chí siêu nhỏ. Điều này hạn chế khả năng đầu tư vào R&D, đổi mới công nghệ, và mở rộng sản xuất. Trong khi đó, lực lượng sản xuất hiện đại đòi hỏi phải có những doanh nghiệp đủ mạnh, có năng lực hội nhập và dẫn dắt thị trường.

 -         Thiếu liên kết giữa các khu vực kinh tế

Kết nối giữa doanh nghiệp tư nhân với doanh nghiệp nhà nước, FDI và khu vực khoa học – giáo dục còn yếu. Điều này gây cản trở trong việc hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo – nền tảng quan trọng để thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển theo chiều sâu.

-         Thiếu chính sách đào tạo nhân lực gắn với thực tiễn

Nhiều doanh nghiệp vẫn thiếu chiến lược dài hạn trong đào tạo nhân lực, chủ yếu sử dụng lao động giá rẻ thay vì đầu tư nâng cao chất lượng. Điều này không chỉ cản trở nâng cao năng suất mà còn làm chậm quá trình hiện đại hóa lực lượng sản xuất.

4. Định hướng và giải pháp phát huy vai trò kinh tế tư nhân

-         Hoàn thiện thể chế, đảm bảo công bằng và minh bạch

Cần tiếp tục cải cách hành chính, tạo lập môi trường pháp lý thuận lợi, bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Chấm dứt tình trạng phân biệt đối xử, ưu ái không minh bạch, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân tiếp cận nguồn lực công – như đất đai, tín dụng, thông tin khoa học – công nghệ.

-         Hỗ trợ tài chính và đổi mới sáng tạo

Xây dựng hệ thống quỹ hỗ trợ đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo và đầu tư công nghệ cao cho doanh nghiệp tư nhân. Tăng cường chính sách thuế ưu đãi cho các hoạt động R&D, sản xuất xanh, công nghệ số hóa…

-         Phát triển liên kết vùng và chuỗi giá trị

Kết nối doanh nghiệp tư nhân với khu vực FDI và doanh nghiệp nhà nước theo chuỗi giá trị, nâng cao khả năng tham gia vào mạng lưới sản xuất toàn cầu. Đây là một cách để học hỏi công nghệ, tiêu chuẩn quản trị và xây dựng lực lượng sản xuất hiện đại.

 -         Gắn kết đào tạo và sử dụng lao động

Thúc đẩy mối quan hệ hợp tác giữa doanh nghiệp tư nhân với các trường đại học, cơ sở đào tạo để xây dựng chương trình giảng dạy sát thực tiễn, phát triển nguồn nhân lực phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế số.

III. KẾT LUẬN

Kinh tế tư nhân không chỉ là “động lực quan trọng” mà còn là “lực lượng chủ công” trong quá trình phát triển lực lượng sản xuất tại Việt Nam hiện nay. Sự năng động, linh hoạt, sáng tạo và dám đổi mới của khu vực này là yếu tố thúc đẩy mạnh mẽ tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong kỷ nguyên số.

Tuy nhiên, để kinh tế tư nhân thực sự đóng vai trò đầu tàu trong phát triển lực lượng sản xuất, cần có sự vào cuộc quyết liệt từ thể chế, chính sách, nguồn lực công, và sự thay đổi tư duy của chính các chủ thể tư nhân. Chỉ khi nào lực lượng sản xuất phát triển toàn diện, Việt Nam mới có thể vững bước trên con đường xây dựng một nền kinh tế hiện đại, độc lập và tự chủ, phù hợp với định hướng xã hội chủ nghĩa mà Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. (2017). Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 03/6/2017 về phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Hà Nội.
2. Bộ Kế hoạch và Đầu tư. (2020). Báo cáo thường niên doanh nghiệp Việt Nam năm 2020. NXB Thống kê.
3. Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. (2021). Nghị quyết số 02/NQ-CP ngày 01/01/2021 về tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Hà Nội.
4. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I, II. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
5. Lê Xuân Bá. (2019). Vai trò của kinh tế tư nhân trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Tạp chí Kinh tế và Dự báo, (Số 23), tr. 3–7.
6. Nguyễn Văn Bình. (2020). Kinh tế tư nhân – Động lực phát triển kinh tế Việt Nam. Tạp chí Cộng sản, (Số 940), tr. 10–14.
7. Nguyễn Xuân Cường (Chủ biên). (2021). Phát triển lực lượng sản xuất trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
8. Phạm Duy Nghĩa. (2020). Thể chế kinh tế và vai trò của khu vực tư nhân ở Việt Nam. NXB Tri thức.
9. Trần Đình Thiên. (2020). Kinh tế tư nhân Việt Nam: Nhìn từ thực tiễn phát triển và cải cách thể chế. Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, (Số 11), tr. 3–12.
10. Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. (2018). Kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. NXB Khoa học xã hội.